Phân loại và cơ chế tác dụng của kháng sinh (2021)

nội dung nội dung bài viết được tư vấn trình độ chuyên môn bởi Dược sĩ, Thạc sĩ Nguyễn Hoàng Phương Khanh – Dược sĩ lâm sàng – Khoa Dược – trung tâm y tế Đa khoa Quốc tế Vinmec Central Park.

Với sự xây dựng và hoạt động của kháng sinh nền y khoa về trị liệu những bệnh truyền nhiễm đã lật sang 1 trang mới, nhờ với kháng sinh hàng triệu người được cứu vãn sống khỏi những bệnh nhiễm trùng nguy hiểm. Vậy kháng sinh là gì? Cơ chế tác dụng của kháng sinh?

1. Định nghĩa kháng sinh

Alexander Fleming (1881 – 1955) là một Bác Sỹ, nhà sinh học và cũng là một dược lý học người Scotland. Ông sẽ là người mở ra kỷ nguyên sử dụng kháng sinh trong y khoa.

Kháng sinh là những chất kháng khuẩn được tạo ra bởi những chủng vi sinh vật hoặc với nguồn gốc tổng hợp, với tác dụng kìm hãm sự sinh trưởng và phát triển hoặc tiêu diệt vi sinh vật khác.

2. Phân loại kháng sinh

với nhiều phương pháp để phân loại kháng sinh tuy nhiên cách phân loại hay gặp gỡ là phân loại theo phổ tác dụng và theo cơ chế tác dụng của kháng sinh.

2.1 Phân loại theo phổ tác dụng

Do cơ chế đặc hiệu của từng loại kháng sinh mà mỗi nhóm chỉ tác dụng trên một vài chủng vi khuẩn nhất định. Giới hạn này gọi là phổ kháng khuẩn của kháng sinh.

  • Kháng sinh phổ hẹp (kháng sinh lựa mua): Kháng sinh chỉ tác dụng trên 1 hoặc 1 số loài vi sinh vật nhất định. Ví dụ, isoniazid chỉ tác dụng trên Mycobacterium tuberculosis.
  • Kháng sinh phổ rộng: Kháng sinh với tác dụng trên nhiều loại vi khuẩn, cả vi khuẩn gram âm và vi khuẩn gram dương, ví dụ như nhóm quinolone, macrolide, carbapenem.

Việc sử dụng kháng sinh phổ rộng không tương thích lý mà thậm chí gây tác động đến hệ vi khuẩn thường trú ở thể lực và phát sinh nhiễm vi khuẩn (ví dụ nhiễm Clostridium difficile) sau lúc sử dụng kháng sinh.

Vi khuẩn gram âm và gram dương

Hình Hình ảnh vi khuẩn gram âm và gram dương

2.2 Phân loại theo cấu trúc hóa học

Nhóm Beta lactam: Gồm những kháng sinh với cấu trúc hóa học chứa vòng Beta lactam, được phân thành bốn nhóm:

  • Penicillin: Là dẫn xuất của acid 6 aminopenicillanic. bao hàm: benzylpenicillin, methicillin, amoxicillin, piperacillin v.v. Penicillin với phổ trên gram âm và gram dương. Tuy nhiên do vi khuẩn với cơ chế đề kháng bằng phương pháp tiết men bêta-lactamase, một vài kháng sinh được phối phối kết hợp thêm dưỡng chất chống men beta-lactamase để tăng tác dụng diệt khuẩn như amoxiciclin/acid clavuclanic; piperacillin/tazobactam.
  • Cephalosporin: Được kết cấu từ vòng beta lactam và vòng dihydrothiazine. Sự thay đổi những nhóm thế trên vòng sẽ kéo theo thay đổi đặc tính và tác dụng sinh học của kháng sinh. Cephalosporin được chia làm 4 thế hệ.
    • Thế hệ 1: Tác dụng lên Gram dương là chủ yếu phần đông: cefazolin, cefalexin
    • Thế hệ 2: Tăng phổ tác dụng trên Gram âm : cefuroxime, cefamandol, cefaclor, và tác dụng lên vi khuẩn kỵ khí Bacteroides fraginalis: cefotetan, cefoxitin
    • Thế hệ 3: Tác dụng mạnh trên Gram âm: cefotaxime, ceftriaxone, ceftazidime, cefixime.
    • Thế hệ 4: Phổ rộng trên Gram dương và Gram âm, bao hàm cả Pseudomonas: cefepime.
    • Thế hệ 5: bao hàm phổ trên MRSA (Methicillin resistant staphylococcus aureus): ceftaroline
  • Carbapenem: Do thuốc với ái lực cao với PBP của vi khuẩn gram âm và gram dương, kèm theo cấu trúc khó phá hủy bới những men beta-lactamase nên đó là nhóm kháng sinh với phổ rộng nhất trong nhóm beta lactam, ví dụ như meropenem, imipenem-cilastatin, ertapenem. đó là nhóm kháng sinh “dự trữ”, chỉ sử dụng trong trường hợp nhiễm vi khuẩn nặng nề, nhiễm vi khuẩn đa kháng.
  • Monobactam: là kháng sinh chỉ với vòng beta lactam, chỉ với tác đông trên vi khuẩn gram âm: Aztreonam

Nhóm aminoglycosid (amikacin, tobramycin, gentamycin): Trong cấu trúc hóa học với chứa gốc đường (ose) và nhóm chức amino nên mang tên là aminoglycosid. đó là kháng sinh tác dụng trên vi khuẩn gram âm, và đồng vận trên gram dương (gentamycin).

Kháng sinh nhóm aminoglycosid

Tobramycin – Kháng sinh nhóm aminoglycosid

Nhóm macrolid: Được phân lập từ Streptomyces. những dưỡng chất thường gặp gỡ là erythromycin, clarithromycin, azithromycin. Nhóm kháng sinh này còn với phổ trên gram âm, gram dương và vi khuẩn không vượt trội.

Nhóm lincosamid: Nhóm này gồm với hai thuốc là lincomycin và clindamycin. Clindamycin với phổ tác dụng chủ yếu phần đông trên vi khuẩn gram dương và kỵ khí.

Nhóm Quinolon: Là kháng sinh tổng hợp trọn vẹn. Thế hệ một là acid nalidixic, những thế hệ sau được gắn thêm fluor vào vòng nên mang tên là fluoroquinolon. Ví dụ: ciprofloxacin, levofloxacin, moxifloxacin. Đấy là nhóm kháng sinh với tác dụng mạnh trên gram âm như Enterobacteriaceae, Haemophillus spp, Neisseria spp. Ngoài ra, ciprofloxacin và levofloxacin còn tồn tại phổ tác dụng trên Pseudomonas aeruginosa.

Nhóm Glycopeptide (Vancomycin,Teicoplanin): đó là nhóm kháng sinh bán tổng hợp, với phổ tác dụng trên gram dương, bao hàm những chủng gram dương thuốc mất tác dụng. lúc sử dụng, những kháng sinh này rất cần phải đo nồng độ trong máu để đảm bảo hiệu suất cao trị liệu và giảm độc tính trên thận.

những nhóm khác:

  • Oxazolidone (linezolid) : là kháng sinh tổng hợp trọn vẹn, tác dụng mạnh trên gram dương như staphylococcal và streptococcal. Ngoài ra thuốc còn tồn tại tác dụng trên vi khuẩn gram dương đa kháng như MRSA, VRE.
  • Chloramphenicol (cloramphenicol, thiamphenicol). Vì đã sử dụng từ lâu nên tỉ lệ thuốc mất tác dụng cao. Dường như, thuốc với độc tính trầm trọng trên cơ quan tạo máu là gây bất sản tủy làm thiếu máu trầm trọng nên hiện nay thuốc không hề được sử dụng nhiều trên lâm sàng.
  • Tetracyclin (tetracyclin, doxycyclin, minocyclin): Là kháng sinh với 4 vòng 6 cạnh, phân lập từ Streptomyces Aureofaciens hoặc bán tổng hợp. Thuốc với phổ tác dụng trên gram dương, gram âm và vi khuẩn nội bào. Không uống thuốc cho trẻ em nhỏ vì thuốc gắn mạnh vào xương và răng gây chậm phát triển, hư răng và biến hóa màu răng.
  • Nitro-imidazol: Là những kháng sinh với nguồn gốc tổng hợp hóa học: metronidazole, tinidazole. Thuốc với phổ trên vi khuẩn đơn bào và kỵ khí như Bacteroides, C.difficile, H.Pylori.
  • Sulphonamid: với tác dụng kìm khuẩn, không sử dụng đơn độc. Thuốc với phổ trên gram âm, gram dương, Actinomyces, Chlamydia, Plasmodium, Toxoplasma.
  • Trimethoprime: thường được kết tương thích với sulphonamide để trị liệu nhiễm vi khuẩn gram âm và gram dương, Trong số đó với những vi khuẩn đa kháng như: Acinetobacter, B.Cepacia, Stenotrophomonas maltophilia.
  • Polymyxin (Polymyxin B, Colistin): Là kháng sinh được tổng hợp từ Bacillus polymyxa. Sau lúc nhóm aminoglycoside xây dựng và hoạt động, polymyxin ít được sử dụng do độc tính trên thận cao. Tuy nhiên với tình hình xuất hiện nhiều vi khuẩn gram âm đa thuốc mất tác dụng, polymyxin lại được sử dụng lại để trị liệu Acinetobacter spp, Pseudomonas spp.

Nhóm những kháng sinh kháng vi khuẩn lao: rifampicin, isoniazid, pyrazinamide, ethambutol.

3. Cơ chế tác dụng của kháng sinh

3.1 Ức chế sinh tổng hợp vách tế bào vi khuẩn

  • Với vi khuẩn Gram âm:

Nhóm bêta lactam đi vào tế bào trải qua kênh porin ở màng ngoài của tế bào vi khuẩn và gắn với PBP (Penicillin Binding Protein), là một enzyme tham gia vào quy trình nối peptidoglycan để tạo vách vi khuẩn.

  • Với vi khuẩn Gram dương:

Vi khuẩn gram dương không tồn tại lớp màng ngoài của tế bào, nên bêta-lactam tác động trực tiếp lên PBP. Nhóm Glycopeptide (Vancomycin) gắn với D-alanyl-D-alanine, từ đó tác động lên quy trình tổng hợp peptidoglycan.

3.2 Gây ức chế màng bào tương

Màng bào tương với tính năng đó là thẩm thấu lựa mua lượng chất. lúc kháng sinh gắn được lên màng làm thay đổi tính thấm lựa mua của màng tạo thành những thành phần ion bên trong bị thoát ra ngoài và nước từ phía bên ngoài đi vào, hậu quả là gây chết tế bào.

Ví dụ: Polymyxin B, colistin gắn vào màng tế bào của vi khuẩn gram âm.

3.3 Ức chế sinh tổng hợp Protein

  • Tetracycline: gắn lên tiểu đơn vị 30s, phòng ngừa tRNA gắn với mRNA-ribosome, là kháng sinh kiềm khuẩn.
  • Aminoglycoside: gắn lên tiểu đơn vị 30s, phòng ngừa quy trình phiên mã mRNA, đồng thời cùng lúc làm mRNA phiên mã sai, là kháng sinh diệt khuẩn.
  • Macrolide, lincosamide: gắn lên tiểu đơn vị 50s, kết thúc quy trình phát triển của chuỗi protein, là kháng sinh kiềm khuẩn.
  • Clorpheninramin: gắn lên tiểu đơn vị 50s và phòng ngừa quá tình gắn những acid amin tạo chuỗi protein, là kháng sinh kiềm khuẩn.
  • Linezolid: gắn với 23S ribosomal RNA của tiểu đơn vị 50s, phòng ngừa quy trình tạo tinh vi 70s cần cho tổng hợp protein; là kháng sinh kiềm khuẩn.

3.4 Ức chế sinh tổng hợp Acid Nucleic

  • Quinolone: tác động lên enzyme DNA gyrase và topoisomerase IV tác động lên quy trình nhân đôi DNA.
  • Rifampicin: gắn vào DNA-dependent RNA polymerase, ức chế tổng hượp RNA của tế bào vi khuẩn

3.5 Ức chế sinh tổng hợp folate:

  • Sulfonamide: thuốc với cấu trúc tương tự với PABA (para-aminobenzoic), nên tuyên chiến đối đầu và khó khăn với PABA là chất tham gia vào quy trình chuyển hóa acid folic (là tiền chất để tổng hợp acid nucleic), tác dụng kiềm khuẩn.
  • Trimethoprime: ức chế enzyme dihydrofolate reductase, tác động lên quy trình tổng hợp acid folic, tác dụng kiềm khuẩn.

Sinh tổng hợp protein

Sinh tổng hợp protein l

Như vậy, mỗi kháng với cơ chế không giống nhau, tác động lên quy trình sinh trưởng và phát triển của vi khuẩn. Phối hợp kháng sinh cũng rất được phụ thuộc vị trí tác động nhằm mục đích tăng thêm hiệu suất cao hiệp đồng của những kháng sinh.

lúc lựa mua kháng sinh trị liệu cho những người bệnh, Bác Sỹ sẽ lựa mua kháng sinh dựa trên trạng thái nhiễm vi khuẩn, nguy hại nhiễm vi khuẩn đa kháng, vị trí nguồn nhiễm vi khuẩn, phổ kháng khuẩn của kháng sinh và tính thấm của kháng sinh vào mô nhiễm vi khuẩn.

Tại Vinmec, những loại kháng sinh thuộc những nhóm trên đều được thỏa mãn thị hiếu yêu cầu đủ, đảm bảo unique, thỏa mãn thị hiếu yêu cầu trị liệu nhiễm vi khuẩn. Ngoài ra, trung tâm y tế còn triển khai chương trình vận hành sử dụng kháng sinh từ thời điểm năm 2017, với sự phối hợp nghiêm ngặt của bác ý Sỹ, dược sĩ lâm sàng nhằm mục đích tìm thấy lựa mua kháng sinh hợp lý, đảm bảo hiệu suất cao trị liệu, tránh và hạn chế tác dụng phụ của thuốc và hạn chế nguy hại đề kháng kháng sinh.

Để được tư vấn trực tiếp, Quý Khách vui lòng bấm số HOTLINE hoặc đăng ký lịch trực tuyến TẠI ĐÂY. Tải ứng dụng độc quyền MyVinmec để đặt lịch nhanh chóng hơn, theo dõi lịch tiện lợi hơn!

Điểm lưu ý thuốc chống viêm không steroid (NSAID)? (2021)
Lưu ý lúc uống thuốc huyết áp Amlor (2021)
Tác giả

Bình luận

LarTheme